B├╝y├╝k Do─ču Neslinin ├ť├ž Temel Vasf─▒

 

Bu yaz─▒da Necip Faz─▒l K─▒sak├╝rek ├╝stad─▒n in┼ča etmek istedi─či B├╝y├╝k Do─ču Neslini, ├╝├ž temel vasf─▒ ile beraber analiz edece─čim. Her s├Âylem ve her fikir ak─▒m─▒nda oldu─ču gibi B├╝y├╝k Do─ču m├╝ktesabat─▒nda da bir tak─▒m temel sabiteler ve de─či┼čkenler vard─▒r. Temel sabiteler sayesinde B├╝y├╝k Do─ču Nesli ilkesel tutumunu korurken, de─či┼čkenleri ile de yeni olu┼čan zemin ve ┼čartlara g├Âre esnek hareket etme f─▒rsat─▒n─▒ elde edebiliyor. ├ťstadÔÇÖ─▒n eser ve s├Âylemlerinde ├Ân plana ├ž─▒kan ├╝├ž temel sabitesi yani B├╝y├╝k Do─ču Neslinin ├╝├ž temel ilkesi ve vasf─▒ vard─▒r; ehlis├╝nnet inanc─▒, tasavvufi gelenek ve T├╝rk kimli─či. Necip Faz─▒lÔÇÖ─▒n in┼ča etmeyi arzulad─▒─č─▒ B├╝y├╝k Do─ču Neslinin yukar─▒da sayd─▒─č─▒m vas─▒flar─▒n─▒ detayl─▒ bir bi├žimde s─▒ras─▒yla ele almaya ├žal─▒┼čaca─č─▒m.

 

Necip Faz─▒lÔÇÖ─▒n din alg─▒s─▒n─▒ anlamak i├žin ÔÇťAllah dostunu g├Ârd├╝m, bundan alt─▒ y─▒l evvel┬á/ Bir ak┼čamd─▒ ki, zaman, donacak kadar g├╝zel ÔÇŁ dizelerinde Allah dostu olarak bahsetti─či m├╝r┼čidi Abd├╝lhakim Arvasi hazretlerini tan─▒mak ve anlamak gereklidir. ├ç├╝nk├╝ Necip Faz─▒lÔÇÖ─▒n zihin d├╝nyas─▒n─▒ ve ruh iklimini yo─čuran i┼čte bu b├╝y├╝k zatt─▒r. Abd├╝lhakim Arvasi hz. Anadolu co─črafyas─▒na bin y─▒ld─▒r hakim olan ehlis├╝nnet inanc─▒ ├╝zere bir Nak┼či ┼čeyhi idi.┬áÔÇťDinde s├Âz sahibi olmak i├žin, Ehl-i S├╝nnet alimlerini tan─▒mak, o b├╝y├╝klerin kitaplar─▒n─▒ okuyup, iyi anlayabilmek ve bildi─čini yapmak laz─▒md─▒r. B├Âyle bir alim bulunmazsa, din d├╝┼čmanlar─▒ meydan─▒ bo┼č bulup, din adam─▒ ┼čekline girer. Vaazlar─▒ ile kitablar─▒ ile gen├žlerin iman─▒n─▒ ├žalma─ča sald─▒rarak millet ve memleketi felakete g├Ât├╝r├╝r.ÔÇŁ Onun ehli s├╝nnet inanc─▒na dair olan bu hassasiyeti Necip Faz─▒lÔÇÖ─▒n eserlerinde de g├Âr├╝lecek, hatta bu hassasiyet ├ťstad─▒ ÔÇťDo─čru Yolun Sap─▒k Kollar─▒ÔÇŁ isimli m├╝stakil bir eser yazmaya dahi g├Ât├╝recektir. ─░slamÔÇÖ─▒n en do─čru ve mutlak yorumu hatta bizatihi kendisi olarak g├Ârebilece─čimiz ehlis├╝nnet inanc─▒, Necip Faz─▒lÔÇÖ─▒n B├╝y├╝kdo─ču gen├žli─či i├žin olmazsa olmaz bir s─▒fatt─▒r. ├ç├╝nk├╝ ehlis├╝nnet velcemaat demek hem s├╝nnet ├╝zere olmak hem de cemaat yani ├╝mmetin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču ile hareket etmek demektir. ├ťstad─▒n PeygamberÔÇÖe (as) ve onun s├╝nnetine olan muhabbeti o kadar derindir ki eserlerinde peygamberin ismini zikretmekten dahi hicap ederek ÔÇťOÔÇŁ zamiri ile iki cihan g├╝ne┼čini okuyucuya i┼čaret buyurur. Kuran, s├╝nnet ve ashab merkezli bir din alg─▒s─▒ olan ehlis├╝nnet inanc─▒ ayr─▒ca AnadoluÔÇÖdaki bin y─▒ll─▒k m├╝sl├╝man T├╝rk varl─▒─č─▒n─▒n da tarihi ve geleneksel inanc─▒d─▒r. ├ťstad mutlak olarak hak ├╝zere olan ehlis├╝nnet inanc─▒n─▒n tarihsel b├╝t├╝nl├╝─č├╝ i├žerisinde s├╝rd├╝r├╝lmesi gerekti─čini istemi┼čtir ve bu inanc─▒ B├╝y├╝k Do─ču Nesline g├╝├žl├╝ bir ┼čekilde a┼č─▒lam─▒┼čt─▒r.

 

Necip Faz─▒lÔÇÖ─▒n tasavvufa ve tarikat erbab─▒na duydu─ču h├╝rmet de yine ehlis├╝nnet konusundaki hassasiyetinde oldu─ču gibi ┼čeyhi Arvasi hazretlerinden gelir. Tasavvufu kesinlikle Kuran ve s├╝nnetin haricinde olu┼čan bir olgu olarak g├Ârmeyen ├ťstad, tasavvufu ┼ču ┼čekilde tan─▒mlam─▒┼čt─▒r: ÔÇťTasavvuf, OÔÇÖnun ruh emanetidir! Tasavvuf, OÔÇÖnun bat─▒n─▒d─▒r! Tasavvuf OÔÇÖnun ├Âz├╝d├╝r! O, kainat─▒n varl─▒k sebebi, AllahÔÇÖ─▒n sevgilisi ve insan ehram─▒n─▒n son noktas─▒d─▒r!ÔÇŁ (K─▒sak├╝rek,1991,s.105). Tasavvufu hakikatin ├Âz├╝ olarak kabul eden Necip Faz─▒l ba┼čta rab─▒ta gibi meselelerde tasavvufa kar┼č─▒ olan ┼čah─▒s ve ak─▒mlara kar┼č─▒ fikri ve ilmi m├╝cadelelerde bulunmu┼čtur. Bununla beraber o asla herhangi bir tasavvufi ekole mensup olmayan m├╝sl├╝manlar─▒ tekfir etmemi┼č, muteber bir noktada durmu┼čtur. ÔÇťTasavvufu ┼čeriatten ├ž─▒kar─▒p bir nevi e─člence vas─▒tas─▒, bir his manzumesi kabul eder gibi ondan ay─▒r─▒rcas─▒na ÔÇśdinin esas─▒d─▒rÔÇÖ demek cinayettirÔÇŁ s├Âzleriyle tasavvufun hakk─▒n bat─▒n y├╝z├╝ oldu─čunu belirtmekle beraber tasavvuf erbab─▒ olmaman─▒n k├╝f├╝r oldu─ču tezini kesin bir dille reddetmi┼čtir. Necip Faz─▒l tasavvuf kar┼č─▒tlar─▒yla oldu─ču kadar tasavvufu istismar eden veya tasavvufa dair haks─▒z ithamlarda bulunanlarla da m├╝cadele etmi┼čtir. ├ľzellikle ─░slam tasavvufunun bat─▒ felsefesinden ve ─░skenderiyye felsefesinden yahut Hint gelene─činden birer ├žal─▒nt─▒ veya kopya oldu─ču iddialar─▒n─▒ da ├žok g├╝├žl├╝ arg├╝manlarla ele┼čtirmi┼č ve bu tezleri tek tek ├ž├╝r├╝tm├╝┼čt├╝r. ─░lgilileri bu tart─▒┼čmalar─▒ onun ÔÇśBat─▒ Tefekk├╝r├╝ ve ─░slam TasavvufuÔÇÖ eserinde bulabilirler. Din ad─▒na ham yobaz ve kaba softa olma tuza─č─▒ndan B├╝y├╝k Do─ču gen├žli─čini korumak isteyen ├ťstad, bunun ancak hikmet ve irfan gelene─či ile yani ┼čeriat dairesi i├žerisinde ya┼čayan bir tasavvufi ahlakla m├╝mk├╝n olaca─č─▒n─▒ anlam─▒┼č ve B├╝y├╝k Do─ču Neslini de bu istikamette olgunla┼čt─▒rmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r.

 

Necip Faz─▒lÔÇÖ─▒n konferans ve eserlerinde ├žo─ču kez milliyet├žilik ve T├╝rkl├╝k vurgusuna rastlanmaktad─▒r. T├╝rkl├╝k onun mutlak ideali olan B├╝y├╝k Do─ču Neslinin ├╝├ž ana s─▒fat─▒ndan birisidir. Fakat belirtmek gerekir ki ├╝stad─▒n milliyet├žilik ve T├╝rkl├╝k vurgusu kaba bir ─▒rk├ž─▒l─▒ktan, bir cahiliye adeti olan kabile taassubundan ve Frans─▒z ihtilalinin sek├╝ler bir ├╝r├╝n├╝ olan ulus├žuluktan (nationalism) tamamen farkl─▒ ve ba─č─▒ms─▒zd─▒r. ├ťstad Bab─▒ali isimli eserinde T├╝rkl├╝k ve milliyet├žili─če dair bak─▒┼č─▒n─▒ ┼ču sat─▒rlarla izah ediyor. ÔÇťHalbuki biz, T├╝rkÔÇÖ├╝ m├╝sl├╝man oldu─ču i├žin sevecek ve m├╝sl├╝manl─▒─č─▒ nispetinde de─čerlendirecek bir milliyet├žilik anlay─▒┼č─▒ pe┼čindeydik ve bu anlay─▒┼ča ÔÇťAnadoluculukÔÇŁ ismini veriyorduk. Bir konferans─▒m─▒zda, 15 y─▒l sonra s├Âyleyece─čimiz gibi, e─čer gaye T├╝rkl├╝kse mutlaka bilmek laz─▒md─▒r ki, T├╝rk m├╝sl├╝man olduktan sonra T├╝rkt├╝r!ÔÇŁ tezini g├╝d├╝yordukÔÇŁ. Yani onun zihin d├╝nyas─▒nda tahayy├╝l etti─či T├╝rk, m├╝sl├╝manl─▒─č─▒ kabul eden T├╝rkt├╝r. Bu da ├ťstad─▒n milliyet├žilik anlay─▒┼č─▒n─▒n inan├ž ve de─čer temelli oldu─čuna i┼čaret eder. Zira al─▒nt─▒m─▒z─▒n ilk c├╝mlesinde kendisinin de ifade etti─či gibi T├╝rkÔÇÖ├╝ m├╝sl├╝manl─▒─č─▒ nispetinde yani takvas─▒ mukabilince de─čerlendirecektir.┬á Ayr─▒ca ÔÇťAnadoluculukÔÇŁ nitelemesi de milliyet├žilik tasavvurunun, co─črafyayla dolay─▒s─▒yla da medeniyet ve tarih kavramlar─▒ ile ba─člant─▒l─▒ oldu─čunu g├Âsterir. Onun miliyet├žilik alg─▒s─▒ ayn─▒ zamanda hamasetten uzak durmay─▒ ve makul d├╝┼č├╝nmeyi esas al─▒r. ÔÇťGer├žek milliyet├žilik, insan─▒n ba─čl─▒ oldu─ču ─▒rk─▒ olanca hususiyetleriyle, iyi ve k├Ât├╝ her taraf─▒yla murakabe edebilmesi sayesinde v├╝cuda gelirÔÇŁ (K─▒sak├╝rek,s.117 rapor7-9). O, bir ayd─▒n sorumlulu─ču ile milletinin i├žinde bulundu─ču mevcut durumu ger├žek├ži bir ┼čekilde analiz etmeye ve ke┼čfetti─či sorunlara ├žareler aramaya gayret etmi┼č. T├╝rk milletinin eksi ve art─▒lar─▒n─▒ a├ž─▒k bir bi├žimde ortaya koyarak hayalperestli─če aldanmadan T├╝rkÔÇÖ├╝ ve onun tarihini eserlerinde analiz etmi┼čtir. Mesela T├╝rklerin askerlikte, iman ve ahlak istidat─▒nda ve baz─▒ g├╝zel sanatlarda nice ba┼čar─▒lar elde etti─čini fakat ayn─▒ zaman da ─░mam-I Gazali seviyesinde bir m├╝tefekkir yeti┼čtiremedi─čini ifade etmi┼čtir. Bu tutumu onun kavmiyet├žilik yapmadan kavmini sevmeyi prensip edindi─čini g├Âsterir. Asl─▒nda ├ťstad─▒n bu tavr─▒ Mecmau- zevaidÔÇÖde rivayet edilen bir hadisi ┼čerifle izah edilebilir. Vasile b. El-EskaÔÇÖ anlat─▒yor: Hz. Peygamber (a.s.m)ÔÇÖe┬áÔÇťKi┼činin kavmini sevmesi asabiyet/─▒rk├ž─▒l─▒k say─▒l─▒r m─▒?ÔÇŁ┬ádiye sordum.┬áÔÇťHay─▒r, asabiyet/ ─▒rk├ž─▒l─▒k, ki┼činin kavminin yapt─▒─č─▒ zulm├╝ne yard─▒mc─▒ olmas─▒d─▒r.ÔÇŁ┬ádiye buyurdu. Necip Faz─▒l kavmini her daim sevmi┼č fakat k├╝fre ve bat─▒la hizmet edenleri s─▒rf kendi kavminden oldu─ču i├žin savunma yanl─▒┼č─▒na d├╝┼čmemi┼čtir. Necip Faz─▒l, Anadolu co─črafyas─▒ndaki m├╝sl├╝man T├╝rk tecr├╝besini oldu─ču gibi al─▒p B├╝y├╝k Do─ču Neslinin zihnine ve g├Ânl├╝ne nak┼četmi┼čtir.

Yukar─▒daki paragraflarda Necip Faz─▒lÔÇÖ─▒n B├╝y├╝k Do─ču NesliÔÇÖnin d├╝┼č├╝nsel anlamda beslendi─či ├╝├ž ana damar─▒; yani ehlis├╝nnet inanc─▒n─▒, tasavvufi gelene─či ve T├╝rk kimli─čini ├ťstad─▒n penceresinden analiz etmeye ├žal─▒┼čt─▒m. Bu de─čerlendirmelerde Necip Faz─▒lÔÇÖ─▒n B├╝y├╝k Do─ču k├╝lliyat─▒nda bahsi ge├žen mevzulara dair genel bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ esas al─▒nm─▒┼čt─▒r. Anadolu ─░slam tecr├╝besinin yeniden diriltilmesi olarak da g├Ârebilece─čimiz B├╝y├╝k Do─ču Neslinin in┼čas─▒ ancak ve ancak ├ťstadÔÇÖ─▒n bizlere miras b─▒rakt─▒─č─▒ B├╝y├╝k Do─ču m├╝ktesebat─▒n─▒ do─čru bir ┼čekilde kavramakla ger├žekle┼čecektir. Yaz─▒y─▒ bitirirken son s├Âz├╝ B├╝y├╝k Do─ču Neslinin mimar─▒na b─▒rak─▒yorum: ÔÇťbu gen├žli─či kar┼č─▒mda g├Âr├╝yorum. maya tutmas─▒ i├žin otuz k├╝s├╝r y─▒ld─▒r, devrimbaz kodamanlar─▒n viski ├žekti─či kam─▒┼čtan borularla ci─čerimden kalemime kan ├žekerek y─▒rt─▒nd─▒─č─▒m, k─▒vrand─▒─č─▒m ve zindanlarda ├ž├╝r├╝d├╝─č├╝m bu gen├žlik kar┼č─▒s─▒nda uykusuz, susuz, ekmeksiz, ba┼č─▒m─▒ secdeye m─▒hlay─▒p bir ├Âm├╝r allah’a hamd etme makam─▒nday─▒m. gen├ž adam! bundan b├Âyle senden bekledi─čim, manev├« baban─▒n tabutunu musalla ta┼č─▒na, anadolu k─▒tas─▒ b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndeki d├óva ta┼č─▒n─▒ da gedi─čine koymand─▒r.
ÔÇťsurda bir gedik a├žt─▒k; mukaddes mi mukaddes!
ey kahbe r├╝zg├ór, art─▒k ne yandan esersen es! ..ÔÇŁ
Allah’─▒n sel├óm─▒ ├╝zerine olsun!

 

Abdurrahman Yavuz