Necip Fazıl Kısakürek’in Trabzon’a Ait İzlenim Ve Hatıraları

Necip Fazıl Kısakürek, bir yolculuk hatırası olarak zihnimize çizdiği Trabzon’la ilgili izlenimlerini 1920’lere kadar götürmektedir. Necip Fazıl, İstanbul-Trabzon yolculuğunu Kafa Kâğıdı adlı eserinde şöyle anlatır:

“Anadolu harekâtı gelişmeye başlamış ve devletleşme çığırına girmiştir. …Büyük dayım Anadolu’da Erzurum Polis Müdürü… Haydi bu defa onun yanına!.. Anneannem, annem ve ben, yabancı bir kumpanyanın gemisiyle güverte yolcusu olarak Trabzon yönündeyiz. Trabzon’dan yaylı arabasıyla yedi günde varılan Erzurum. İlk konak, Hamsiköy’de taş devri insanlarına göre bir han. Gece battaniyelerimizin altına sığınmış uyumaya çalışırken dışarıdan üst üste pat pat silah sesleri… Ne oluyoruz? Fırlayıp alt kata iniyor ve bizim arabacı Tevfik’e soruyorum. “- İnönü zaferi, diyor; ordumuz kazanmış… Haberi geldi. Şenlik yapıyorlar… Arabacı Tevfik mühim adam… Hem Erzurum-Trabzon arası araba işletir, hem de civarın eşkıyasını idare eder, onlara söz geçirir, belki de yol gösterir. Güzel atı da vardır ve arabamızın önünde gitmektedir. Zafer ve şenlik haberini alınca anneannem doğruldu: – Bir gazete alalım bari!… Hamsiköy’de gazete?.. Gülüştük.”

Necip Fazıl, bu yolculuktan O ve Ben adlı eserinde ise şöyle söz eder: “Erzurum’da polis müdürü dayımın yanına gittik… Niyetim kışın son demlerini Erzurum’da geçirdikten sonra İstanbul’a küçük dayımın yanına dönmek ve sonbaharda “Darülfünûn”a girmek… Yolda Zigana dağlarının çam ağaçları ve her birinin ağzından halat kalınlığında billur sular akan pınarlarla süslü heybeti, Kop dağının da göklere doğru kabaran ziynetsiz ve içine kapanık haşmeti beni büyüledi. Yolda, bir handa iri bir ağaç kovuğundan farksız odamızda, kuru nevalelerimizi yerken birden korkunç tüfek sesleriyle irkildik. ”

Necip Fazıl, yıllar sonra, 1933’te Trabzon İş Bankası şubesinde muhasebe servisinde çalışmaya başlar. Yazar, bu konudan, daha sonra, O ve Ben adlı eserinde şöyle bahseder: “Banka memuriyetiyle Anadolu’nun şimali… Kısa zamanda nefes nefese yine aynı şehre avdet… Bu gidiş gelişler, İstanbul’a darılıp Anadolu’da açılmak, sonra Anadolu’da patlayıp İstanbul’da ferahlamak isteğinin boş yere baş vurmaları… Yoksa daralmak ve patlamak esas.”

Sonra, yine, O ve Ben’de hayatından bahsederken Trabzon’u, “Vicdan azabı gibi toz yağan yağmurunun altında cinnet buhranlarına düştüğüm Trabzon” diye söz açar.
Ahmet Hamdi Tanpınar, Necip Fazıl’ın bazı şiirlerinin beslenme kaynağının “Kop dağı” merkezli olduğuna işaret eder: “Fener, Gözler, Otel Odaları, Sayıklama, Geçen Dakikalarım … Bütün bu acının yenilmez arzu ve tutulmaz vehim usarelerinden süzülmüş emsalsiz ve bahasız içkiler, hep oradan yirmi yaşında genç bir adamın bundan on sene evvel, Kop dağının bir döneminde -üstünde fırtınalar didişen ve ayağının ucunda uçurumların baş döndürücü daveti işitilen ücra bir köşesinde- açtığı dükkândan geldi.”

Necip Fazıl’ın, Trabzon günlerinde yazdığı Bu Yağmur adlı şiirinin ilham kaynağı Trabzon’un yağmurudur. “Bu yağmur, bu yağmur, bu kıldan ince,/ Nefesten yumuşak, yağan bu yağmur./Bu yağmur, bu yağmur, bir gün dinince,/ Aynalar yüzümü tanımaz olur”

mısralarıyla başlayan şiir, yağmurun şairin iç dünyasında meydana getirdiği sarsıntılarla devam ederken de beslenme kaynağı olarak Trabzon izlenimini açıkça verir: “Bu yağmur, kanımı boğan bir iplik,/ Tenimde acısız yatan bir bıçak,/Bu yağmur, yerde taş ve bende kemik,/ Dayandıkça çisil çisil yağacak./Bu yağmur, delilik vehminden üstün,/Karanlık kovulmaz düşüncelerden./Cinlerin beyninde yaptığı düğün,/Sulardan, seslerden ve gecelerden…”.

Necip Fazıl, Babıâli adlı eserinde Trabzon günlerine pek çok anekdot nakleder. Bu anekdotlarda, Trabzon’un o devirdeki hayat akışına dair izlerini canlı bir şekilde görme imkânı yakalarız. Eserde, Trabzon’a gelişle ilgili ilk izlenimler şöyle nakledilir: “Artık ‘genç şair’ devresinin son yılını yaşayan kahramanımız, … Trabzon’da. Onu, “Yeşil Yurt” isimli bir otele indirdiler. Büyük bir taş merdiven, lokanta hizmetinde, at koşturacak kadar kocaman bir salon ve deniz ve park tarafında karşılıklı yatak odaları… Onunki, otele girer girmez, solda, park tarafındaki ilk oda. Ah, bu odada geçirdiği aylar!..
Birkaç gün hasta yattı. Otel penceresine bitişik gibi duran, henüz ilkbaharın giydiremediği bir ağaç, bir ağaç iskeleti… Her istikamette dalları ve dallarının üstünde daha küçük, derken küçük üstünden en küçük dallarıyla, bu ağaç, ateşi 39’u aşan ona şöyle diyor:
– Bak, ben tek ve sabit bir gövde üzerinde sayısız bir dağılışın ve bu dağılışı merkezinde düğümleyen “tek” ve “bir”in ne ihtişamlı mimarîsini heykelleştiriyorum! Bak ve düşün!..
Deniz tarafından gelen şimal rüzgârının çıldırttığı bu dallar, her yöne doğru gidip gelir ve fezadaki istikamet ihtimallerinin ayrı ayrı kapısını çalarak ıstırap dolu eller gibi bir yalvarış senfonisi bestelerken, o, yatağında ve beyin kıvranmaları içinde…”

Necip Fazıl, 1933’teki görevinden kırk yıl sonra, 1973’te Trabzon’a konferans vermek için gelir. Bu ziyarette, “Yeşil Yurt” otelinin kendi kaldığı dönemden bu yana hiç değişmediğini görünce büyük bir hayrete düşer. Onun, bu hayrete dair değerlendirmeleri Bâbıâli’de şöyle yer alır: “Son konferanslarından birini vermek için Trabzon’a giden kahramanımız, bu oteli, odasını, hatta dökük beyaz boyalı karyolasını yerinde bulmuş ve kırk yıllık bu hatıralar eşyası karşısında çarpılıp kalmıştır…”.

Necip Fazıl’ın Trabzon’daki günleri banka işleri dışında genellikle okuma ve düşünmekle geçer. O günlerde edebî faaliyet olarak “Bu Yağmur” şiiri dışında Varlık dergisine gönderdiği, hafakanlar içinde yazdığını belirttiği “Gece Bekçisi ve Asma Saat” adlı hikâyesi ve Fransızca yazdığı mektuplar vardır.
Necip Fazıl, Trabzon’da yazdığını belirttiği “Bu Yağmur” şiirinin arka plânını şöyle çizer: “Trabzon’da bir hâl, edebî bir yağmur… Yağmur değil, pudra gibi ipince bir çiseleme… Vicdan kıvranışı, ter döküşü gibi bir şey… Bir gün, on gün değil, hep böyle, gece ve gündüz böyle…”

Daha sonra, yağmur eşliğinde sinemaya gidişini anlatarak dönemin kültür hayatına dair bir takım tespitleri de aktarmış olur. Tespitte, sinemada gösterilen filmdeki yağmuru Trabzon’un yağmuruyla mukayese eder. Sonra da kendisiyle yağmur arasındaki ilişkiyi aktarır:
“Bir gece sinemaya gideyim dedim.Yazın ilk günleri geldiği için açık hava sineması bu… Ve yağmur… Sinemanın kapısında filmin ismi: Bir Millet Uyanıyor! “Deli Nizam”, Nizameddin Nazif’in İstiklâl Harbine ait, … eseri… Yağmur rutubet pudrası hâlinden su püskürtüsüne döndü.
Kapıdan megafonla bağırıyorlar:
– “Bir millet uyanıyor!” Gelin!..
Ve bir çocuk bağırmakta:
– Bir millet uyanıyor! Gidin!
Gerçekten filmin içinde de dışında da ahmak ıslatan altında bir millet…
Bu yağmur, bu Trabzonlu yağmur onu âdeta hasta etti, cebine bir takım sinir ilaçları koymasına yol açtı ve ona “acaba kalp hastası mı oluyorum?” gibilerinden bir kuşku aşıladı.
İyi havalarda oturduğu parka gelen askerlik arkadaşı bir maliye müfettişi ve yanındaki vergi müdürü onu teselli ediyorlar:
– Yok canım, otuzundan önce umumiyetle kalp rahatsızlığı olmaz.
Orada, Bu Yağmur şiirini yazdı.”

Necip Fazıl’ın Trabzon günleri ata olan merakının giderilmesine vesile olur. Böylece, daha önce Erzurum Emniyet Müdürü olan dayısını ziyarette edindiği at merakı burada da sürer. Yazar, Trabzon’daki atla ilgili anılarını şöyle anlatır:
“Genç şair”in Trabzon tesellileri arasında, at, o güzel hayvan… Bir askerî dişçi doktor, ona nefis Arap atını, istediği kadar binsin ve hatta terbiyesini sağlasın diye emanet etmiştir. O da Londra malı çizmeleri ayaklarında, uzun ve yırtmaçlı at ceketi sırtında, “monoklü” gözünde ve bej rengi (pötisüet) eldivenleri ellerinde ata binmeye bayılıyor. Sahil boyunca ilerleyip Soğuksu denilen tepeciğe çıkmak ve alacakaranlıkta yine sahil yoluyla dönmek en büyük zevki.”

Necip Fazıl’ın Trabzon’da, bu atla yaptığı gezintiler, tabiatla hemhal oluş dışında, düşünce ufkunun genişliği ve insan-mekân ilişkisini de ortaya koymaktadır. Yazar, bunu şu cümlelerle bize aktarır:
“Denize bakarak düşündüğü oluyor: Ufkunda hiçbir kara parçası olmayan deniz… Enginlere doğru her şeyi küçültüp mesafe mefhumunu bir daire içinde sıkıştıran, ölçü dışı bırakan cüssesiyle ne muazzam bir varlık!.. Ve başını kayalara çarpıp uzaklıklardan ağlayan sesiyle… Ve üstünde, uçsuz bucaksız bir çölü aşmaya bakan karıncalara benzer gemiler… Hele isli ve puslu Karadeniz… Birden tiyatroda bir fon perdesi düşmüş gibi meydana çıkıveren bir gemi; sonra yine bir fon perdesi kalkmışçasına kayboluş…, nerededir? Dünya ile ulaşımı olan bir yerde mi, yoksa dünyadan kopmuş ve bir sal gibi bu noktada durmuş bir adada mı?”

Necip Fazıl’ın, sahil-Soğuksu arasında yaptığı at sırtındaki gezilerde, aklına askerdeyken okuduğu, Napolyon’u anlatan İmparatorun Son Günleri eserde geçenler gelir. O, bu zaman diliminde, at sırtında korkunç okyanus sularına bakarak içlenen Napalyon’u düşünür. Sonra, bu düşünüşün sebebini kendisinin Baudalaire okuyucusu oluşuna bağlar.

Necip Fazıl’ın bu gezilerle ilgili son hatırası da şöyle gelişmiştir: “Bir akşam atla gezintiden döndü, atı ahıra bıraktı ve eldivenini sıyırarak avucunun içindeki şekeri ata yedirdi. Sonra atın salyası bulaştığı için elini yemliğin tahtasına sildi, mendiliyle kuruttu ve oteline gitti. Otelde elbise değiştirir ve yıkanırken gördü ki, ata şeker verdiği elinin üzerinde hafif bir kan izi… Herhalde yemliğin tahtasından bir kıymık batmıştı eline… Yemekte karşısında oturan bir doktora vaziyeti anlattı. -Aman, demesin mi doktor, aman hemen tedbir alalım, tetanos mikrobu geçmiş olabilir. Ahır bu ihtimalin en korkulu yeri!. ….Doktorun açıklamalarından sonra “genç şair”, “on beş günü tetanosun maddi azabını aşan manevi bükülmeleri”yle geçirir.”

Necip Fazıl Trabzon’dayken, Ertuğrul Sadi Tek’in tiyatrosunda, Hamlet oyununda küçük bir rol alır. Yazar, Bâbıâli’de o günleri ve rol alışını canlı bir şekilde nakleder. Bu arada, yönetmene yönelttiği eleştiriler de ön plâna çıkar:
“Trabzon’a Ertuğrul Sadi Tek’in tiyatrosu geldi. Ertuğrul Sadi, Peyami Safa ile beraber aktör Burhaneddin mihveri etrafında sahneye kapılananlardan… Sonradan o, adı tersinden Muhsin Ertuğrul’a uyarlanmış olarak, Muhsin’in (akademik) yoluna mukabil derme çatma, yarı tulûatçı ve ancak turnelerde boy gösterebilici salaş tiyatrosu yolunu tutmuş ve adaşının onda açtığı yara yüzünden içindeki küçüklük ukdesini hep gülünç taklitlerle Muhsin’e karşı çıkma şeklinde gösterir olmuştur. Ertuğrul Muhsin Hamlet’i mi oynar? O da aynı roldedir ve ondan üstün oynadığına kanîdir. Aradaki farksa, onca, sahne, dekor (aksesuar), kadro farkından başka bir şey değil.”

Hamlet’te geçen bir kısa diyalog Peyami Safa’nın olduğu kadar Necip Fazıl’ın da dikkatini çeker. Necip Fazıl, bu hadiseyi önce sahneye çıkışından başlayarak nakleder: “Ben de kumar sahnesinde görünecek figüranlardandım. Sıram gelince sahneye dalıvermiştim. Fakat, tepemdeki fesi çıkarmayı akıl erdirememiştim. Evet, Parisli kontların, baronların arasına, başımdaki fesle daldım. Ertuğrul Sadi, şaşkın bakışan aktörlere ve seyircilere karşı, vaziyeti müthiş bir buluşla kurtararak “Buyursunlar prens hazretleri!” diye beni aktörlere Mısır prenslerinden biri olarak takdim etti. Evet, Trabzon’da Shakespeare’in Hamlet’i… “Genç şair”e sahnenin kulis tarafına bir koltuk yerleştirerek … yer gösterdiler…”

Peyami Safa’nın Shakespeare’in dehasına en keskin örnek olarak göstermiş olduğu:
“- Horaçyo, bana bir şey söyle!
– Ne söyleyeyim efendimiz?” ifadeleri Necip Fazıl’ı derinden etkiler. Hamlet’te geçen bu ifadeler, Necip Fazıl’da, ‘kıldan ince’ ve ‘nefesten yumuşak’ bir yağmur altında oteline giderken; “Ben burada fazla yapamayacağım Horaçyo!”, “Nerede yapılabilir ki, efendimiz?” şekline dönüşür.